اين امر علل گوناگونى داشت . يكى از عوامل آن اين بود كه شيعيانى كه از سرزمين‌هاى ديگر اسلامى چون حجاز و عراق به ايران هجرت مىكردند و تفكّر و عقيده‌ى تشيّع را در بين ايرانيان ترويج مىكردند . ياقوت حموى در معجم البلدان « 1 » مىنويسد : اين شهر توسط طلحة بن احوص اشعرى در روزگار حجّاج بن يوسف ( 83 ه ) تأسيس شد و قبل از آن هفت روستا بود كه كمندان نام داشت . توضيح آن چنين است كه عبد الرحمان بن محمد بن اشعث بن قيس كه از سوى حجّاج والى سيستان بود ، بر حجّاج شوريد . آن‌گاه كه وى از حجّاج شكست خورد و به كابل گريخت . فرزندان سعد بن مالك بن عامر اشعرى كه در ميان لشكريان او بودند ، به ناحيه‌ى قم وارد شدند ، و بر هفت روستايى كه كمندان نام داشت ، تسلط يافتند . به تدريج عموزادگان آنان نيز به آن‌ها پيوستند . اين نام سپس به قم تغيير يافت . يكى از آن برادران عبد اللّه بن سعد بود . وى بر مذهب اماميه بود و فرزندانش كه در كوفه بودند به قم منتقل شدند ، و آنان سبب انتشار تشيّع در قم گرديدند . « 2 » محمد ابو زهره در اين باره گفته است : فارسيان به دست عرب تشيّع را برگزيدند ، و هرگز تشيّع را آنان پديد نياوردند . بسيارى از علماى اسلام كه گرايش به داشتند از خوف اموىها و عباسىها به شهرهاى فارس ، خراسان و مناطق ديگر جهان اسلام گريختند . و سبب نشر تشيّع شدند . و قبل از سقوط دولت بنى اميه

--> ( 1 ) . معجم البلدان : 4 / 394 ، واژه‌ى قم . ( 2 ) . ر . ك : بحوث في الملل و النحل : 6 / 145 - 146 ؛ اعيان الشيعة : 1 / 26 ؛ الشيعة و التشيّع ، ص 64 - 71 .